Αποτύπωμα
στο χρόνο Ερευνητική εργασία 2ου τετραμήνου
2014/15 - ΠΠΣΠΑ
Campus Martius - Πεδίον του Άρεως: Ιστορική διαδρομή
Το Πεδίον Άρεως είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος χώρος
πρασίνου της Αθήνας μετά τον Εθνικό κήπο. Σήμερα περικλείεται από τις οδούς
Αλεξάνδρας, Μαυρομματαίων, Ευελπίδων, Μουστοξύδη, Μπούσγου και Βαλτινών. Μέχρι
τη δεκαετία του '20 η περιοχή αποτελούσε έναν ακάλυπτο χώρο ανάμεσα σε δύο
χειμάρρους, αποκομμένο από τον υπόλοιπο πολεοδομικό ιστό. Ο Κυκλόβορος, ένας από τους μεγαλύτερους χείμαρρους της Αθήνας με θορυβώδη
και ορμητικά νερά, ξεκινούσε από τα Τουρκοβούνια, έφθανε στο Πεδίον του Άρεως
και διαμέσου της οδού Μάρνη κατέληγε στην πλατεία Βάθης ή κατ' άλλη εκδοχή
κατέβαινε την οδό Κορδικτώνος και τα ίχνη του χάνονταν στην οδό Παρασίου, κοντά
στην πλατεία Αττικής. Ο χείμαρρος του Αγίου Στυλιανού διερχόταν από τις
σημερινές οδούς Αμφείας, Νορντάου, Βαλτινών και Μπούσγου. Στη συνέχεια από την
οδό Στουρνάρη έφθανε στην πλατεία Βάθης, όπου συναντούσε ένα μικρό ρέμα που
κατέβαινε από το λόφο του Στρέφη.
Το Πεδίον Άρεως πήρε το όνομά του από το Ρωμαϊκό
Campus Martius, διότι επί Όθωνα μπροστά από το ναό των Ταξιαρχών και προς την
οδό Μαυρομματαίων φιλοξένησε τους Στρατώνες του
Ιππικού. Στους ίδιους Στρατώνες παρατέθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1862
πανηγυρικό γεύμα για την έξωση του Βασιλιά Όθωνα. Στο γεύμα αυτό ακούστηκε το
έμμετρο εγκώμιο του Γ. Παράσχου προς τους αρχηγούς του κινήματος:
Κι ενώ φεύγ΄η τυραννία εις την θέαν σας με θρήνον,
Εις λιτόν προβαίνει γεύμα ο αήττητος Στρατός.
Εις τιμήν του Οκτωβρίου το ποτήρι ας κενωθή,
Κι ας βοϊζη το κανόνι κι ας αστράπτει το σπαθί.
Το ρωμαϊκό Campus Martius αποτελούσε την κατωφέρεια
της αριστερής όχθης του Τίβερη, έξω από την εντός των τειχών πόλη και ήταν
μεγάλος χώρος όπου γίνονταν οι συγκεντρώσεις των ενόπλων εκατονταρχιών και
συγκαλούνταν οι Ρωμαίοι πολίτες για να ψηφίσουν για ειρήνη ή πόλεμο ή να εκλέξουν
άρχοντες στη σπουδαιότερη από τις τρεις συνελεύσεις που είχαν, τα comitia
centuriata (λοχίτιδα εκκλησία). Από το ρωμαϊκό Πεδίον του Άρεως ονομάστηκαν
πολλές πλατείες σε σύγχρονες μεγάλες πόλεις.
Στο χώρο όπου αργότερα, το 1870, ανεγέρθηκε το πρώτο
κτίσμα του Πεδίου, ο ναός των
Ταξιαρχών, είχε στηθεί την οθωνική περίοδο μια ξύλινη πολυγωνική
εξέδρα μουσικής. Από εκεί προήλθε και το όνομα της όμορης γειτονιάς
«Πολύγωνο».
Στην ίδια πλατεία είχε στηθεί το 1866 κενοτάφιο με
προτομή του υπολοχαγού του Πυροβολικού Αλέξανδρου Πραΐδη, που έπεσε μαχόμενος στο Βαφέ
της Κρήτης. Επί δημαρχίας Κωνσταντίνου Γαλάτη (1855-1857), το κράτος ζήτησε από
το Δήμο να πληρώσει μίσθωμα για την εξέδρα και να κατασκευάσει στέγαστρο ώστε
να προστατεύονται οι μουσικοί από τις καιρικές συνθήκες. Λειτουργούσαν τότε
εκεί έξι εξοχικά καφενεία, όπου κάθονταν οι Αθηναίοι και άκουγαν κάθε Κυριακή
τους ήχους της στρατιωτικής μπάντας. Από το 1859, οπότε σημειώθηκαν τα
«Σκιαδικά», η πρώτη φοιτητική αναταραχή, που πήρε τη μορφή αντιμοναρχικής
εκδήλωσης ενώπιον των βασιλέων, η μουσική σταμάτησε. Μέχρι το 1880, οπότε το
ενδιαφέρον των Αθηναίων κέρδισαν οι πλατείες Ομονοίας και Συντάγματος, στο
Πεδίον Άρεως συγκεντρώνονταν Αθηναίοι για περίπατο και αναψυχή. Ειδικά τα
κυριακάτικα μεσημέρια και τις γιορτές το Πεδίον ήταν χώρος περιπάτου όχι μόνο
για τους κατοίκους της πόλης, αλλά και για τους Βασιλείς. Το 1885, μπροστά στο
ναό των Ταξιαρχών, μεταφέρθηκε από τον κήπο της νεοανεγερθείσας Εθνικής
Βιβλιοθήκης της Ελλάδος το Μνημείο για τους
πεσόντες του Ιερού Λόχου 1821. Το 1905, στην ίδια πλατεία, στήθηκε
το Μνημείο για τον
Περικλή Βαρατάση, αρχηγό της Λεγεώνας των Φιλελλήνων, πεσόντα στη
μάχη του Δομοκού.
Με το Βασιλικό Διάταγμα της 23ης Ιουλίου
1887 το Πεδίον του Άρεως, συνολικής έκτασης 240 στρεμμάτων, χωρίς τα γειτονικά άλση της Σχολής Ευελπίδων
και του Λόφου Φινόπουλου, εντάχθηκε στο Σχέδιο πόλεως και χαρακτηρίστηκε ως
κοινόχρηστος μη οικοδομήσιμος χώρος. Στο σχέδιο προβλεπόταν η Λεωφόρος
Αλεξάνδρας ως όριο της πόλεως. Ο Βασιλιάς Γεώργιος Α΄κήρυξε το Πεδίον του Άρεως
δασωτέα περιοχή, ιδιοκτησίας του Δημοσίου, και έδωσε στην έκταση το όνομα:
«Έκταση Πεδίον του Άρεως» ή «Πολύγωνο» (φύλλο 229 της Εφημερίδας της
Κυβερνήσεως στις 10/12/1902). Επί βασιλείας του Γεωργίου Α΄λειτούργησε στο
Πεδίον του Άρεως Ιππευτική Σχολή (πυρπολήθηκε
το 1944, στα Δεκεμβριανά), και η Σχολή των Ευελπίδων. Το σχέδιο του
Γεωργίου Α΄ δεν
εφαρμόστηκε ποτέ. Κατά παράβαση του Σχεδίου, κατασκευάστηκαν στις δεκαετίες που
ακολούθησαν το Νοσοκομείο Κτηνών, τα κτίρια της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού,
διάφοροι ημιμόνιμοι και προσωρινοί προσφυγικοί συνοικισμοί, καφενεία κ.ά. Το
1924 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου παραχώρησε στον Πανελλήνιο
Γυμναστικό Σύλλογο 5 ,6 στρέμματα προς τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας για τις
εγκαταστάσεις του, οι οποίες από το 1893 στεγαζόταν στη συμβολή των οδών
Πατησίων και Αλεξάνδρας.
Η λεωφόρος Αλεξάνδρας, περίπου 1910.
Νεοελληνική Ιστορική Συλλογή Κωνσταντίνου Τρίπου - Φωτογραφικό Αρχείο
Μουσείου Μπενάκη
Ο
διάδοχος Κωνσταντίνος, έφιππος, και αξιωματικοί του Ιππικού στους στρατώνες του
Ιππικού. Στο βάθος διακρίνονται τα κτίρια της Σχολής Ευελπίδων. (1910). Αρχείο ΕΛΙΑ
Κατά καιρούς κατατέθηκαν και άλλες
προτάσεις για την ανέγερση και άλλων κτισμάτων, όπως για παράδειγμα του Πανελληνίου Ηρώου.
Για τη θεμελίωση του Ηρώου πραγματοποιήθηκε τελετή, ενώ για το σκοπό αυτό
διάφορες πόλεις της Ελλάδας έστειλαν κυβόλιθους ως ένδειξη συμμετοχής τους στο
έργο. Για να διαφυλαχθεί το υλικό που είχε συγκεντρωθεί περιφράχθηκε όλος ο
χώρος έξω από τα όρια των εγκαταστάσεων του Πανελληνίου Συλλόγου. Αντί του
Ηρώου η Γενική Διεύθυνσις Δημοσίων Έργων του υπουργείου Συγκοινωνίας συγκάλεσε
Επιτροπή επί της Εκτελέσεως των Γλυπτικών Ἐργων της Μνημειακής Λεωφόρου του
Πεδίου του Άρεως, με πρόεδρο τον Διευθυντή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών,
Κώστα Δημητριάδη, η οποία ανέθεσε σε μέλη του Σωματείου Ελλήνων Γλυπτών να
φιλοτεχνήσουν δεκαέξι μαρμάρινεςπροτομές
ηρώων του 1821.