Όγδοο
Γυμνάσιο Αθηνών Ένα ιστορικό σχολικό
συγκρότημα των Πατησίων
Μαριάνθη Μπέλλα
Εκπαιδευτικός Δ.Ε.
Το
κληροδότημα του Μιχαήλ Νομικού
Ο Μιχαήλ Νομικός από την
Αμοργό, σταδιοδρόμησε στην Αίγυπτο ως δημοσιογράφος, ιδιοκτήτης τυπογραφείου
και εκδότης της εφημερίδας «Κάϊρον». Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα το 1882
αγόρασε ακίνητο επί της οδού Μενάνδρου και Βηλαρά και κτήμα επτά στρεμμάτων
στην περιοχή Πατησίων όπου έκτισε την κατοικία του. Πριν πεθάνει, τον Μάιο του
1900, κληροδότησε στον Δήμο Αθηναίων ολόκληρο το κτήμα του στα Πατήσια με
τον όρο «να ιδρύση εν τω κτήματι τούτω οιαδήποτε σχολεία αρρένων και θηλέων, κατά
το νεώτατον σύστημα, εις τα οποία να τεθεί το όνομα Μιχαήλ Κ. Νομικός» Οι
δαπάνες συντήρησης των «Εκπαιδευτήριων Μ. Κ. Νομικός» θα καλύπτονταν από
εισοδήματα που προέρχονταν από το ακίνητο της οδού Μενάνδρου και Βηλαρά (οκτώ
διαμερίσματα και δύο καταστήματα) (Κοντογιάννη, 2003: 16).
Το πρώτο
υπαίθριο σχολείο στην Ελλάδα
Την άνοιξη του 1916
λειτούργησε δοκιμαστικά, στο κτήμα του Νομικού, μετά από πρόταση του
υγιεινολόγου και προϊσταμένου της σχολικής υγιεινής στο υπουργείο Παιδείας
Εμμανουήλ Λαμπαδάριου, ένα υπαίθριο σχολείο για προφυματικά παιδιά. Το σχολείο
αυτό συνδύαζε την ιατρική περίθαλψη με μια ιδιαίτερη παιδαγωγική, ακολουθώντας
το πρότυπο των υπαίθριων σχολείων που λειτουργούσαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Η περιοχή πληρούσε τις προϋποθέσεις καθώς είχε υγιεινό κλίμα, καθαρό νερό,
πυκνή βλάστηση, οπωροφόρα δέντρα και βρισκόταν σε μικρή απόσταση από την πόλη
των Αθηνών. Οι μαθητές ήταν εύκολο να φθάνουν σε αυτό με τον τροχιόδρομο χωρίς
να διανύουν μεγάλη απόσταση διασχίζοντας τους σκονισμένους και πολυθόρυβους
δρόμους της πόλης, πράγμα το οποίο θα επιβάρυνε την υγεία τους. Έτσι, πενήντα
μαθητές και μαθήτριες από διάφορα δημοτικά σχολεία της Αθήνας φοιτούσαν από τις
επτά το πρωί ως τις επτά το απόγευμα στο υπαίθριο σχολείο που λειτουργούσε στο
περιβόλι του Νομικού. Για τις ανάγκες της διδασκαλίας είχαν τοποθετηθεί ξύλινοι
πάγκοι και μεγάλες ομπρέλες, ενώ για τη μεσημεριανή ξεκούραση των μαθητών,
αιώρες και ανάκλιντρα. Οι μαθητές χωρίζονταν σε ομάδες και διδάσκονταν σύμφωνα
με τις αρχές της εποπτικής διδασκαλίας μέσα στη φύση. Οι ώρες διδασκαλίας δεν
ξεπερνούσαν τις τρεις την ημέρα (η κάθε διδακτική ώρα δεν υπερέβαινε τα τριάντα
λεπτά) και διαρκούσαν, με διαλείμματα, έως τις δώδεκα το μεσημέρι. Το πρόγραμμα
έδινε έμφαση σε μαθήματα που εμπλέκουν τους μαθητές σε ευχάριστες δραστηριότητες,
όπως η γυμναστική, η μουσική και το ελεύθερο παιχνίδι. Το εκπαιδευτικό
προσωπικό αποτελούνταν από δύο δασκάλους και έναν γιατρό. Καθώς η τροφή
αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες θεραπείας, το υπαίθριο
σχολείο προσέφερε στους μαθητές πέντε γεύματα την ημέρα που περιλάμβαναν γάλα,
κρέας, φρούτα, όσπρια, ζυμαρικά, ψωμί και τυρί. Το σχολείο λειτούργησε μόνο δύο
μήνες (έως τον Ιούλιο του 1916) παρά τα καλά αποτελέσματα τα οποία απέφερε στην
υγεία των μαθητών (αύξηση του σωματικού βάρους και βελτίωση της φυσικής τους
κατάστασης). Η μη συνέχιση της λειτουργίας του οφείλεται στο ταραγμένο πολιτικό
και πολεμικό κλίμα, τον Εθνικό Διχασμό και το ναυτικό αποκλεισμό της Αθήνας από
τις δυνάμεις της Αντάντ (Θεοδώρου, Καρακατσάνη, 2010: 249-253).
Το σχέδιο της ίδρυσης
υπαίθριου σχολείου στο κτήμα Νομικού υποστηρίχτηκε από τον Γ.Γ. του υπουργείου
Παιδείας Δ. Γληνό και τον Ανώτερο Επόπτη της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Αλ.
Δελμούζο κατά την τριετία της βενιζελικής διακυβέρνησης 1917-1920. Όμως, η ήττα
του Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 ανέκοψε τις εκπαιδευτικές
μεταρρυθμίσεις της προηγούμενης περιόδου. Ακολούθησαν η Μικρασιατική Καταστροφή
και η άφιξη των προσφύγων (1922) που δεν επέτρεψαν την προώθηση της ίδρυσης και
λειτουργίας ενός υπαίθριου σχολείου στην Αθήνα.
Η
ανέγερση των Διδακτηρίων Νομικού
Τον Σεπτέμβριο του 1914 το Β΄
Βαρβάκειο Γυμνάσιο, που στεγαζόταν σε κτίριο της οδού Μιχαήλ Βόδα,
μετονομάστηκε σε Η΄ Γυμνάσιο Αθηνών. Από το 1916 ως το 1931 το σχολείο
στεγάστηκε στην Κυψέλη, σε μισθωμένο κτίριο που βρισκόταν στη συμβολή των οδών
Σύρου και Επτανήσου (Αρβανίτου, Παναγουλέα, & Ρούτσου, 2003: 40).
Το κτίριο που στέγασε αργότερα
το Η΄ Γυμνάσιο (οδός Νικοπόλεως 31-33) κτίστηκε μέσα στο κτήμα του Μιχαήλ
Νομικού σε σχέδια του αρχιτέκτονα Γεωργίου Πάντζαρη, ενός από τους πρώτους
αποφοίτους της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ. Το σχολικό συγκρότημα θεμελιώθηκε
το 1926 και ολοκληρώθηκε το 1931. Η κυβέρνηση Βενιζέλου (1928-1932, υπουργοί
Παιδείας Κ. Γόντικας και Γ. Παπανδρέου) είχε εκπονήσει πρόγραμμα οικοδόμησης
διδακτηρίων και καταφέρει να συνάψει σύμβαση με Σουηδική Εταιρία «περί
χορηγήσεως δανείου προς ανέγερσιν σχολικών κτιρίων του κράτους»
(Μπουζάκης, 1997: 211-215).
Η συστηματική υλοποίησή του
άρχισε το 1930 με την σύσταση «Γραφείου Μελετών Νέων Σχολικών Κτηρίων» στην
αντίστοιχη υπηρεσία του υπουργείου Παιδείας και την εφαρμογή «Γενικού
κανονισμού ανεγέρσεως διδακτηρίων» (Δημαράς, Παπαγεωργίου, 2008: 110).
Έτσι, χτίστηκαν 330 πολυτάξια σχολεία στα αστικά κέντρα με βάση τις αρχές της μοντέρνας
αρχιτεκτονικής και σύμφωνα με τις νέες τάσεις της παιδαγωγικής, τα οποία
έμειναν στην ιστορία ως «σχολεία Παπανδρέου» ή «σχολεία του ʼ30». Σύμφωνα με
τις προδιαγραφές του υπουργείου Παιδείας τα νέα διδακτήρια έπρεπε «να είναι
απλά κατά την μορφή και την σύνθεσιν […] πληρούντα όμως πάντοτε τας ανάγκας της
εκπαιδεύσεως ως αύται κανονίζονται εν των παρόντι και εν τω ειδικώ εκάστοτε
προγράμματι, ήτοι δέον να αποφεύγονται τα πολυτελή και ανωφελή στοιχεία, να
επιδιώκεται λιτότης εν ταις διακοσμήσεσιν, ιδίως δε να αποφεύγωνται χώροι
περιττεύοντες και πολύπλοκοι και σύνθετα σχήματα μη οργανικά»
(Αρβανίτου, κ.ά., 2003: 16). Το σχέδιο ανέγερσης των Διδακτηρίων Νομικού
προέβλεπε τη δημιουργία δύο Δημοτικών σχολείων και δύο Γυμνασίων (αρρένων και
θηλέων) με ειδικούς χώρους που θα εξυπηρετούσαν τις νέες παιδαγωγικές
αντιλήψεις, δηλαδή εργαστήρια φυσικής, χημείας, ξυλουργικής και χειροτεχνίας,
θέατρο με σκηνή, αυλαία και παρασκήνια, υπόστεγο γυμναστήριο, σχολικά λουτρά,
μεγάλο προαύλιο χώρο, μαγειρείο και αποθήκες τροφίμων. Το έργο κόστισε
13.333.000 δραχμές και είχε όγκο 27.522 κυβικά μέτρα. Η κατοικία του Μ. Νομικού
διατηρήθηκε στον προαύλιο χώρο και αρχικά χρησιμοποιήθηκε για τη στέγαση του 16ου
Ελληνικού σχολείου. Παράλληλα στο συγκρότημα στεγαζόταν και Δημοτικό σχολείο
(Αρβανίτου, κ.ά., 2003: 16-18).