Νέα Ακαδημία Μοσχοπόλεως

 Από τη Βικιπαίδεια,
Όψη του ναού του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (αρχές 20ου αιώνα) Μοσχοπόλεως, ο οποίος κατεδαφίστηκε κατά την καταστροφή του 1916. Το κτήριο της Νέας Ακαδημίας βρισκόταν ακριβώς μπροστά από το ναό.
Η Νέα Ακαδημία ή Ελληνικό Φροντιστήριο υπήρξε γνωστό εκπαιδευτικό ίδρυμα που λειτουργούσε στην Μοσχόπολη, ισχυρό εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο των Βαλκανίων τον 18ο αιώνα. Είχε χαρακτηριστεί ως ο άκρος στολισμός της πολιτείας και πρωταγωνίστησε στο κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.]
Η Μοσχόπολη ως πολιτιστικό κέντρο
Η Μοσχόπολη, σήμερα μικρό χωριό στην νότια Αλβανία, περιοχή Βορείου Ηπείρου, υπήρξε σημαντικό κέντρο ελληνικού πολιτισμού τον 18ο αιώνα, κατοικημένο από ελληνόφωνους και βλαχόφωνους πληθυσμούς. Ως κέντρο πολιτισμού φιλοξένησε το δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο στα Βαλκάνια το 1730-1731.

Η εκπαίδευση στα Κοτύωρα Πόντου

 Η εκπαίδευση στα Κοτύωρα άρχισε να αναπτύσσεται από τα μέσα του 19ου αιώνα με φροντίδα της Εκκλησίας, της ελληνικής κοινότητας και ευεργετών που δώρισαν μεγάλα για την εποχή ποσά για την ανέγερση σχολικών κτηρίων. Τα σχολεία λειτουργούσαν υπό την εποπτεία επιτροπής, τα δε ετήσια έξοδα εξασφαλίζονταν από τα έσοδα έγγραφής των μαθητών, που ήταν ανάλογα της οικονομικής επιφάνειας των γονέων τους, και από εκπαιδευτικούς εράνους που γίνονταν στην κοινότητα και τις εκκλησίες. Έτσι, η ελληνική κοινότητα Κοτυώρων, μέχρι λίγο πριν από την Ανταλλαγή, έχει να επιδείξει μια εξελιγμένη κοινωνία με υψηλό επίπεδο ελληνικής εκπαίδευσης για τα δεδομένα του τόπου και της εποχής.
Στη συνοικία της Υπαπαντής βρισκόταν η Αστική Ψωμιάδειος Σχολή Κοτυώρων, η οποία χτίστηκε τα έτη 1870-73 με δαπάνες (993.000 χρυσές λίρες) του ευεργέτη Κώστα Σ. Ψωμιάδη, και λειτουργούσε ως Ημιγυμνάσιο, διατηρώντας μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα τα δευτερεία της εκπαίδευσης στον Πόντο μετά το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, το Φροντιστήριο της Αργυρούπολης, το Ημιγυμνάσιο Κερασούντος και το Γυμνάσιο Αμισού.

Η μορφή σου

 εισχωρεί στα μάτια μου
τεμαχισμένη
μέσα από το παμφάγο
σιδέρινο πλέγμα....
1973

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ Αρτοπούλα

Oι πολιτιστικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες κάτω από τις οποίες έκανε τα πρώτα της βήματα η μετεπαναστατική Ελλάδα ήταν δύσκολες και χρειάστηκε πολύς κόπος και μόχθος, αρκετή θέληση και χρόνος για να κατακτήσει ο ελληνικός λαός τα απαραίτητα στοιχεία της επιστήμης και του πολιτισμού που θα τον έβαζαν δίπλα στους προηγμένους ευρωπαϊκούς λαούς.
Σ’ αυτό το ιστορικό, βιοτικό, μορφωτικό, επιστημονικό και κοινωνικό ανέβασμα για τη βελτίωσή του, σ’ αυτό το «ψάξιμο» για την εύρεση του στόχου του, τον κύριο και καθοριστικό, ρυθμιστικό ρόλο, τον έπαιξε η παιδεία, ενώ τον ουσιαστικό, εξελικτικό, δημιουργικό και προοδευτικό ρόλο τον είχε ο δάσκαλος.
Από το 1453 έως το 1653 η παιδεία βρισκόταν στην πιο βαθιά παρακμή. Η κατάσταση άρχισε να βελτιώνεται το 17ο και 18ο αιώνα. Επί τουρκοκρατίας έκλεισαν σχολεία και εκκλησίες και εκεί που διαφέντευε η γνώση ξαπλώθηκε η αμάθεια.

Βίτσα Ζαγόρι

 Βελογιάννης Μάνθος (1837-1915)
Ο Μάνθος Ν. Βελογιάννης γεννήθηκε το 1837 στην Άνω Βίτσα Εργάστηκε ως αρτεργάτης στα Μπιτόλια, αρτοποιός στο Βελιγράδι, όπου και έγινε Σέρβος υπήκοος με το όνομα ‘Διαμαντής Νικολίτσι’. Εκεί δημιούργησε μεγάλη περιουσία. Υπήρξε ευεργέτης του Ελληνικού Έθνους. Το 1873 πλήρωνε τους μισθούς των δασκάλων των δύο σχολείων του χωριού του. Με διαθήκη του άφησε χρηματικά ποσά στον Εθνικό στόλο (140.000 χρυσές δραχμές), στο ορφανοτροφείο Ιωαν...νίνων και χρήματα στην Εθνική Τράπεζα για να σπουδάζουν φτωχά παιδιά από τη Βίτσα κ. α.
Βριζόπουλος Φίλιππος
Γεννήθηκε στην Κάτω Βίτσα. Ξενιτεμένος από το 1870 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου ως εργοστασιάρχης έκανε σημαντική περιουσία. Το 1902 προσέφερε 25 χρυσά εικοσόφραγκα στον πρόεδρο της κοινότητας Βίτσας για τις ανάγκες του Δημοτικού Σχολείου.
Γιαννής Νικόλαος (1898-1976)

Βύρωνας Από γενιά σε γενιά μάθημα στο ερείπιο

 Της ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΤΖΑΒΕΛΛΑ
Πλησιάζει το καλοκαίρι. Οι μαθητές του «Χαραλαμπόπουλου» θα πάρουν τα κουβαδάκια τους από την τάξη και θα βγουν στις παραλίες. Το χειμώνα μάζευαν με αυτά το νερό που έσταζε από το ταβάνι. Κράνος δεν έβαλαν ακόμη - κι αυτό είναι το μεγαλύτερο ρίσκο. Το κτήριο σαπίζει και τμήματά του υποχωρούν συχνά πάνω στα κεφάλια των μαθητών.
Περνώντας το κατώφλι του σχολικού κτηρίου του «Χαραλαμπόπουλου» (φέρει τιμητικά το όνομα του ευεργέτη που χρηματοδότησε την ανέγερσή του), όπου στεγάζεται το 4ο Δημοτικό Σχολείο Βύρωνα, οι 350 μαθητές έρχονται αντιμέτωποι με σοβαρά λειτουργικά προβλήματα, τα οποία εδώ και χρόνια κανένας αρμόδιος δεν αντιμετώπισε με την πρέπουσα σοβαρότητα. Τα προβλήματα του ιστορικού οικοδομήματος στη συμβολή των οδών Κολοκοτρώνη και Ρόδωνος, είναι πλέον κληροδότημα από τη μία γενιά μαθητών στην άλλη. «Οι γονείς των σημερινών μαθητών, οι οποίοι φοιτούσαν κάποτε σε αυτό το σχολείο, υποστηρίζουν ότι η εικόνα δεν έχει αλλάξει», λένε τα μέλη του Συλλόγου Γονέων. Λογικό ακούγεται. Το κτήριο κλείνει φέτος 90 χρόνια ζωής.

Ο φ ό β ο ς τ ο υ θ α ν ά τ ο υ

 Ο φόβος του θανάτου έχει κατασκηνώσει σε μια απόμερη γωνιά του μυαλού μου. Και να θέλω να τον αγνοήσω κάθε τόσο μου δίνει σημάδια της ύπαρξης του. Κινείται συνεχώς, φωνάζει, επίτηδες χοροπηδά και κοπρίζει ο άτιμος βρωμίζοντας το χώρο. Δεν ξέρω πως τον αντιμετωπίζουν άλλοι μα η μέχρι τώρα εμπειρία της ζωής δείχνει να υπάρχουν διαβαθμίσεις που αρχίζουν από την ψυχραιμία και φτάνουν στον πανικό. Όμως πάντα υποπτεύομαι πως σε όλους ποτέ δε σβήνει η ελπίδα ότι το προσωπικό ραντεβού με τον άχαρο δρεπανοφόρο δεν ήρθε ακόμα
Κάπου ανάμεσα στα δυο άκρα βολοδέρνω ο άμοιρος κι εγώ. Ούτε ήρωας, ούτε χέστης. Άνθρωπος του μέσου όρου είμαι